Gaatjes aan de onderkant van het leer kunnen een ongelijkmatige lijn vormen als de pons tussen de slagen door kantelt, de lagen ten opzichte van elkaar verschuiven of het materiaal meeveert op de ondergrond. Controleer ook of de tanden van het gereedschap recht zijn. Bij een enkele laag is de onderzijde de vleeszijde, maar bij meerdere lagen die met de vleeszijde op elkaar zijn gelijmd, is dit de nerfzijde van de onderste laag.
De stand van het gereedschap en de dikte van het leer
Bij een recht lemmet zorgt een afwijking van de loodlijn ervoor dat het uittreedpunt van de tand verschuift ten opzichte van het intreedpunt. Een rekenvoorbeeld: bij een leerdikte van 4,0 mm zorgt een hoek van 3 graden voor een verschuiving van ca. 0,21 mm, en bij 5 graden is dat ca. 0,35 mm. Dit volgt uit de formule: dikte × tangens van de hoek. Dit zijn theoretische berekeningen en geen werkplaatsproeven.
Een constante afwijking naar één kant kan een rechte, maar verschoven lijn opleveren. Verandert de hoek tussen de slagen door, dan gaat de lijn golven. Bij dezelfde hoek zorgt dikker leer voor een grotere afwijking aan de onderkant. Een leervork neemt de noodzaak om de loodrechte stand in twee vlakken te controleren niet weg.
De ondergrond en fixatie van de lagen
De onderlegger moet vlak op een stevige werkbank liggen, de hele stiklijn ondersteunen en ervoor zorgen dat de tanden door het leer heen kunnen dringen zonder het werkblad te raken. Uitgesleten groeven of een te zacht oppervlak kunnen een zuivere geleiding van het gereedschap belemmeren.
Een voorbeeld hiervan is de OKA M ponsplank, volgens de productspecificaties gemaakt van een rubbersamenstelling, met afmetingen van 20 × 15 cm. Andere opties vind je in de categorie ponsplanken en snijmatten. De keuze van de juiste mat lost echter verkeerde grip of verbogen tanden niet op.
Zorg dat de lagen goed vastzitten voordat je begint met ponsen. Je kunt de stikrand lijmen met geschikte leerlijm of klemmen gebruiken die de ondersteuning en het zicht op de lijn niet belemmeren. Een voorbeeld van het samenstellen van onderdelen vind je in de handleiding voor een leren pasjeshouder.
Testen op reststukjes leer
- Stel een proefstuk samen uit exact dezelfde lagen als jouw project. Twee lagen van 1,5 mm geven bijvoorbeeld een dikte van ca. 3,0 mm, exclusief de lijmlaag. Houd dezelfde opbouw van nerf- en vleeszijde aan.
- Snijd de rand recht af en markeer de stiklijn. Controleer voor het ponsen of de tanden van de leervork recht zijn en controleer de werklengte.
- Pons een proefstukje van bijvoorbeeld 6–10 gaatjes met het gekozen gereedschap. Een set ronde ponsen voor stikwerk heeft volgens de productkaart een steekafstand van 4 mm en gaatjes met Ø 1 mm, terwijl een Franse leervork een steekafstand van 3,38 mm heeft. De vorm van de tanden verandert niets aan de noodzaak om het gereedschap kaarsrecht te houden.
- Draai het proefstuk om en meet de afstand van het midden van de gaatjes tot de rechte rand. Beoordeel een eventuele verschuiving van de hele lijn en de onderlinge afwijkingen per gaatje apart. Er is geen vaste tolerantie die voor elk project geldt.
- Pas één factor tegelijk aan, zoals de ondersteuning of je handpositie, en maak een nieuwe proefstrook. Naai het stukje met het uiteindelijke garen om te zien hoe zichtbaar eventuele afwijkingen blijven.
Een overzicht van verschillende technieken vind je in de handleiding over gaatjes maken in leer.
Problemen oplossen in de praktijk
| Symptoom | Mogelijke oorzaak | Controle en oplossing |
|---|---|---|
| De lijn golft | Wisselende hoek, verschuivende lagen, oneffen ondergrond | Controleer de loodrechte stand en fixeer het leer beter |
| De lijn is recht, maar verschoven | Gereedschap staat continu onder dezelfde schuine hoek | Controleer de stand van het gereedschap in beide richtingen |
| De gaatjes zijn vervormd ten opzichte van het tandprofiel | Wrikken bij het uittrekken, kromme tanden, ongeschikte ponsplank | Controleer het gereedschap en trek de vork recht omhoog uit het leer |
| De onderste laag verschuift | Onvoldoende verlijmd of niet goed geklemd | Zorg voor een stevigere fixatie van de lagen |
De schuine snede van een Franse leervork is op zichzelf geen afwijking. Plaats het gereedschap voor elke slag loodrecht op het leer, gebruik een geschikte leerhamer (maul) en trek de tanden er in dezelfde rechte lijn weer uit, zonder heen en weer te wrikken. Sla nooit meteen een tweede rij vlak naast een scheve lijn gaatjes: perfectioneer eerst je techniek op reststukjes leer.
